Vogels fotograferen om meer van ze te leren
Het fotograferen van vogels wordt door veel natuurliefhebbers beoefend. De laatste jaren is zelfs sprake van een groeiende trend. Die populariteit is toe te juichen omdat dit betekent dat meer mensen de natuur weten te waarderen. Tijdschriften zoals Natuurfotografie Magazine en Roots nodigen je met gelikte natuurfoto’s uit er op uit te gaan met de camera om de mooiste plaatjes te schieten en die dan trots via sociale media te verspreiden. Dat is allemaal prima zolang het niet uitmondt in massale fotojacht waardoor kwetsbare soorten worden verstoord; voorbeelden hiervan zijn de grauwe klauwier op de Regte Heide en boomkikkers in De Brand. Maar gelukkig kun je met de camera meer doen dan enkel mooie plaatjes schieten. Voor degenen voor wie de interesse in de natuur verder gaat dan het plaatje laat ik daarom een andere kant van (vogel)fotografie zien, dat is het vastleggen van 1) typische kenmerken ter duiding van de soort, 2) bewegingen en 3) gedragingen van vogels.
In dit stuk beperk ik me tot de foto ter duiding van de soort. Een volgende keer bespreek ik graag wat foto’s kunnen zeggen over beweging en gedrag.
Determinatie
Het op basis van zichtbare kenmerken op naam brengen van een vogel in het veld heet determineren. Dat is de basis van het vogels kijken en daarvoor is een verrekijker een onmisbaar instrument omdat vogels zich zelden van korte afstand laten bekijken en doorgaans bewegelijk zijn zodat je snel moet zijn om hem in je kijkerbeeld te vangen. Blijven ze lang zitten en zijn ze in broedkleed dan wordt het simpel om ze op naam te brengen maar heel vaak krijg je die kans niet en zie je heel kort iets van de kenmerken zoals een lange staart, brede vleugels of een vage kleur. Dan wordt het moeilijk om te zeggen welke soort je hebt gezien. Maar als je veel ervaring hebt met vogels kijken wordt het gemakkelijker. Je hebt dan geleerd te letten op de onderscheidende kenmerken. Welnu met fotografie kan dit leerproces danig worden versneld.
De laatste jaren neem ik altijd tijdens mijn vogeltochten, inventarisatierondes en trektellingen een camera mee met snelle scherpstelling en voldoende vergroting. Door niet alleen naar vogels te kijken maar ze ook te fotograferen heb ik veel betere mogelijkheden om van ze te leren. Daarbij geniet ik feitelijk tweemaal van het vogels kijken, eenmaal in het veld en nog eens thuis met de genomen foto’s op het scherm.
Onderscheidende kenmerken ontdekken
Hoe foto’s je helpen bij de determinatie laat ik met twee voorbeelden van recente datum hier zien.
Voor een paar dagen was ik op Cap Gris Nez met vogelvrind Henk om vogeltrek op zee en langs de kust mee te maken. Henk fotografeerde twee meeuwen in de vlucht (foto 1). Hoewel er weinig licht was om kleur of tekening te zien viel ons al direct op dat het geen kok-, zilver of stormmeeuwen konden zijn. Maar wat dan wél bleef de vraag totdat we dankzij de foto achteraf op het scherm uitsluitsel verkregen. De genomen foto liet hetzelfde beeld zien als wat we door de kijker zagen, een beeld in zwart-wit met grijstinten vanwege het weinige licht en de heiige lucht. Maar digitale foto’s bieden meer informatie dan het beeld van de foto; en die informatie is op het scherm naar boven te halen. Met een eenvoudig fotobewerkingsprogramma die op elke computer te vinden is kun je contrast, verzadiging en scherpte verhogen of verlagen. Die bewerkingen lieten we op de grijze foto los en dat gaf toch een ander beeld (foto 2). We zien nu het rood en zwart in de snavel: BINGO hét kenmerk van de zwartkopmeeuw. Een interessante waarneming omdat de meeste zwartkopmeeuwen al verder naar het zuiden zijn afgezakt. We hadden die soort gemist als we de camera niet bij ons hadden gehad.


Tweede voorbeeld. Tijdens de Eurobirdwatch 2026 stonden we met een aantal vogeltrektellers op 3 oktober op de uitkijktoren in het Diessensbroek. Het was een dag met redelijk veel trek. We noteerden twee zeldzaamheden voor onze regio t.w. een roodkeelpieper en een ijsgors. De eerstgenoemde werd op zijn roep gedetermineerd en maar 12 keer (!) in het land waargenomen die dag. De ijsgors werd vooral langs de kust en nauwelijks in het binnenland waargenomen. Dat we deze soort toch op de tellijst konden zetten was te danken aan de foto die ik van de vogel op grote afstand nam (foto 3). Ook in dit geval kon pas thuis de foto goed worden bekeken en de soort worden vastgesteld op grond van een onderscheidend kenmerk. De kastanjebruine wit omzoomde vleugelvlek is kenmerkend voor de ijsgors.

Natuurlijk streeft iedere fotograaf naar perfectie maar dat hoeft geen doel op zich te zijn. Er bestaan nog andere kwaliteiten. De hier getoonde foto’s zijn verre van perfect, niet scherp en slecht belicht. De foto van de ijsgors had ik daarom normaal gesproken weggegooid. Maar gelukkig hoeven foto’s niet perfect te zijn om waardevol te zijn, onscherp of bewogen maakt voor de determinatie (en verificatie) niet uit als de vogel maar herkenbaar is en je iets te vertellen heeft.
Tenslotte is het verhaal bij een foto vaak belangrijker dan het plaatje an sich.